Lavadero
Sumergiré mi conciencia en las costillas de madera
para lavarla y ahogar tus recuerdos.
Los temores de mi alma morirán satisfechos de raíces.
Enjuagaré la vergüenza y la tristeza entre óvulos del agua.
Mis memorias serán huéspedes del tendedero
de secretos,
sobre el huerto de ombligos cuidado por mi madre,
para que la metamorfosis de cenizas y brazas
empañen mi ceguera.
Kgoweekgaaxi´
Antá´ kxtaapaalukut kiwi´ nakwiliiy kintalakapaastakni´,
lakaampii chii nakchakgaaktiiy miliilakapaastakkan.
Tankgaxeekg nakliimaakgalhkgasnii kintapiikwa´.
Kxlakni xliistakna chuchut
naklakgxakgakgooy kintamaaxana´ chuu kintaliipuwaan.
Antá´ nakmaalhtatiikgooy laaliilakapaastakkán
kxatsiliiswa xpuustonkgwakakan lhakgat,
kx´akpuun liipakan
tanii maaknuukgooniit tamputsni´ kintse´,
lakaampii chii nakimaalakawaaniikgooy xatapalaan lhkaka chuu jalanat.
Aire
Madre anidaba la saliva del sol
en la lengua del alba.
La niña protestó por comer aire y no panes.
Exhumaron del escote la última moneda.
Comieron más panes que aire.
Quieren salir de la casa blanca
herrada con cruz de sangre.
La cama tiene boca que succiona la alegría.
Rezan para comer aire a toda hora.
Uu´n
Antá´ siimakgaat kaatsiisa xchamaa
xchujut chichini´ maa xatse´.
Akgkgawáskilh kaxtalaanchuu aktsuu tsumat
kumu kaa uu´n xtaatankgotwaliyamaa xkabiin.
Maakutuka tumiin niimaa aawatiyaa xkuxmuutajuumaaka.
Tlakg lhuuwaa wakgoolh kaxtalaanchuu laala uu´n.
Taxtuputunkgooyaachaanchuu laa´uku´
tamaa kchiki niimaa xlakgalhni kuruus liitalakalhkaaniit.
Kgalhiiy xkilhni maa puutama´ niimaa liitsutsuuway tapaaxuwaan.
Skinkgooy xliitlhaankan,
lakaampiichii ankgalhiin uu´n naliikgalhkgaskgooy.
Xkiwaat
Quiero ser xkiwaat1
para cargar cincuenta veces el peso de mis recuerdos,
para que cuando me coma el viento,
el suelo no reciba en migajas mis raíces.
Quiero ser xkiwaat y desnudar la lluvia,
ahuyentar el veneno que recorre entre el maizal,
a la droga llamada dinero,
para desviar los pasos ciegos.
Xkiwaat
Xkiwaat kwamputun
lakampii chii tiipuxamakaaw chuna´
nakchax xliitsink kintalakapaastakni´,
lakaampii chii nii xatalaktsayatni´ namakgamakglhtiinan kinkilhtsukut
maa kaatiyatni´ akxní naktamakgwás.
Xkiwaat kwamputun chii nakkatsiiniy siin,
chii naktlakgaliyán tuu maakuchuuwiiy kaaxaawatna´,
chii naktlakgaliyán tamaa liikuchuuwan nimaa tumiin wanikán,
lakaampii chii nakmaakgankgaspitkgooy tiji´ niimaa lakgpiitsiikgooy.

1 Tipo de hormiga negra grande conocida como hormiga cazadora.
Autor
Stakuumísiin Lucas
Tuxtla, Puebla, 2003. Concluyó sus estudios en el Bachillerato General Oficial Manuel Ávila Camacho, donde fue bajista de la rondalla. Ganó el Primer Premio Gusanos de la Memoria de Creación Literaria en Lenguas Originarias de México 2020, en la categoría de cuento, con “Pulkincio chu Kiwikgolo´”, escrita en versión bilingüe y posteriormente traducida al inglés. Ganó el Premio Estatal de Cuento en Siete Lenguas Originarias de Puebla 2022, en lengua totonaca, con su obra Makgalípit chuu tii lhkuluu xkatsán/El valiente y el rayo. Ha publicado poemas y relatos en la página virtual del colectivo Gusanos de la Memoria y en el suplemento Ojarasca del periódico La Jornada. En 2021 fundó la banda de rock totonaca Kiwiikgoolo´. Escribe poesía y cuento en totonaco y español.